Şoreş û Serxwebûn di hozanên Cegerxwîn de

AAA-Cankurd

Cegerxwîn di demeke dîrokî ya giring de jîna xwe borand (1903-1984 z.), demeke giring e ji ber ku tevgera gelê Kurdistanê di van 100 salên borî de, di pir koçberên xwe yên rengareng re derbas bû, û ji aliyekî din ve giringiya vê demê ji guhartinên civakî yên jîna gelê me tê. Bi ser ve jî, pêşketina mirovatiyê û serketina gelên cîhanê dijî hêzên koledar û kolonyalîzmê, di va dema dîrokî de, bi xortanî û bi firehî bû.

Di va gotara kin û kurt de, armanca min ewe, ku ez nêrîna seydayê Cegerwîn di warê Şoreş û serxwebûnê de bidim ber lêkolînê û derxînim ber ronahiyê, ev jî karekî ne asan e, ji ber ku jîn û xebata Cegerxwîn, weke Prof. Qanatê Kurdo di sergotina dîwana Cegerxwîn a 5’ê de gotiye:

“Cegerxwîn bi rewşa xwe ve, bi efrandinê xwe ve, bi ramana xwe ve, behra bê berî û bê binî ye, gelek girane meriv noqî wê behrê be û bizanibe çi di wê behrê da heye.”

Armanca min ji vê gotarê ew e, ku ez ji xwendevanan re diyar bikim, li ba Cegerxwîn bîr û baweriya şoreşa serxwebûnê ji destpêka xebata wî ya hozanî ve xurt bû, wî ji serxwebûnê re hozan vehûnandin û şanî gelê kurd kir, ku şoreş bo serxwebûna Kurdistanê rêya wî ye û divê xwe jê re amade bike û her tiştekî jê re erzan bike, can û mal û teviya heyîna xwe. Lew re ewên ku li Cegerxwîn xudan derdikevin û li hember şerê serxwebûnê radiwestin, du caran xwe dixapînin:

Yek- Cegerxwîn ne hevalê bîr û baweriyên wan ên şaş û teng bû.

Du- Ewan nikanin çi caran xwe bikin hevalên Cegerxwîn, ji ber ku axwazên wan û kirinên wan nabin yek.

Prof. Qanatê Kurdo di sergotina xwe de dibêje:

Di jiyîna Cegerxwîn da, li nav her çar parên kurdistanê da, gelek rojên giran qewimîne, li jiyîna xelqê kurd da gelek caran bûye reşebayî, babelîsk, tofan û baran, lê teht û kelemên serê çiyayên Kurdistana dabeşkirî li ciyê xwe da mane, ne leqiyane; Cegerxwîn jî mîna wan teht û keleman li ser bîr û bawera xwe da bi qayim, berk rawestaye, ji ciyê xwe çep û rast neleqiyaye, ne hejiyaye.

Heya koçkirina dawî ya Cegerxwîn 14 afirandinên wî hatibûn çapkirin, ji dîwanan (7), Romana Reşoyê Darê, Cîm û Gulperî, Mîdiya û Salar, Gotinên pêşiya, Destûra zimanê kurdî û du birên Ferhengê.  Ez bawerim, ku pirtûkeke wî ya bi navê „Tarîxa Kurdistan“ jî hebû, lê baş naye bîra min. Loma tênêrîna berhema Cegerxwîn histobariyeke mezin e, divê mirov xwe jê re amade bike û demeka dirêj têde bixebite.

Cegerxwîn Bi xwe feqîr bû, ji bo ku zikê xwe û yê malbata xwe têr nan bike, ji zarotiyê de dest bi kar kiriye, belengaziya wî di nivîsînên wî de perdeyeke ji tariyê û sohtine bi xwe re berdaye û ew di hozanên xwe de gelek caran li ser belengaziya xwe peyiviye, wek:

“Xanîkî min heye pir kûr e wekî çala bê jen

       Dirêjî û panî çar gaz heye bi gazê necar

       Li alîkî kûz û mirîşk û nivîn û firaxin

      Li aliyê dinê agir û seroşk û zarok û çend dar…”

-Dîwana yekem, Rûpel 36 –

Lê çavêd wî belengaziya gelê kurd jî didîtin û li her kenarên wî birçî û rêncber bûn, bi wî re kar dikirin û mîna wî bo welatê xwe Kurdistan dixebitîn. Li ser rewşa gelê xwe yê birçî, tazî û perîşan jî gelek gotiye, wek:

“Xanîkî kûr, teng, li dor çar dîwar

  Li ser wî pûş û li bin best û dar

 Sifirne û şirik bi kunc û eywan

 Bi kulek û refik, hem bi nêrdewan

 Her çar dîwarên wî ji ax û av

 Mal û sermiyan zar û zêç di nav…. ”

-Dîwana yekem, rûpel 58 –

Ji bil belengazî, zêwirî, birçîbûn û rêncberiyê, hinde hikariyên din jî li Cegerxwîn û li hozanvaniya wî hebûn, berî her tiştekî xweşbûna Kurdistanê, çiya, deşt, zinar, av, dar, mirov û heyînên vê welatî gelek hikariyên xwe li Cegerxwîn kirin, ew bûbû dilovanê welatê xwe, û em dikarin bibêjin, ku hozana wî (Welatê min) ew gihandiye bilindtirîn çîna hozanvaniyê, destpêka wê ev e:

Welatê min ! tuyî bûka cîhanî

  Hemî bax û bihişt û mêrg û kanî

  Şepal û şeng û şox û naz û gewrî

  Gelek şîrîn û rind û pir ciwanî…. ”

-Sewra azadî, Rûpel 42-

…û di her hozaneka wî de evîniya wî ji welatê wî re diyar dibe, û pir caran wê dike dilbera xwe.

Kurdistan li ba wî kiçeke ciwan û rind e, dezgirtiya xortan e û li hêviya mêran e, ewên ku amade ne di ber wê de xwînê li şûna qelen bidin:

“Xemlandîme seranser, dezgirtiya xorta me

  Gerden sêvek sor û zer, li hêviya merda me

  Qelen xwîn e ne cewher, Kurdistana kurda me

  Bê tang û top û leşker, îro we ez berda me

  Kurdistana delal im, herkes tê min dixwazî

  Ez pir şox û şepal im, min deng daye bi nazî

  Ev bûn bîst û du sal im, li ser min cengebazî

  Kurdo ! Wer min bixwaze, belê bi serfirazî ”

– Dîwana yekem, rûpel 4-

Ji aliyê hozanî ve, Cegerxwîn weke wî bi xwe bo min, sala 1974ê li bajarê şamê gotiye, dema min jê pirs kir:

Seyda, ciyê we di dîroka hozanvaniya kurdan de li kî derê ye?

Gote min: “Ez di zincîra hozanvanan de qulpê paşiyê me, ji hozanvanên kevnare (klasîkî), min wilo bidin nîşandan.”

Ew bi seydayên kevnare, di jîna xwe ya hozanî de, gelek mijûl bû û xwîna wan a hozanvanî tev xwîna wî bûye, nema ew ji wan cuda dibe û nema ewan ji wî cuda dibin. Lew re em germiya dilê wî di herdu dîwanên pêşîn de bi şêweyekî xort dibînin. Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Feqê Teyran, Perto yê Hikarî û heyanî Mela Ebdilselam (Nacî) Cizîrî pêşkesên wî ne û ji wan fêr bûye hozanvaniyê. Wî jî weke wan Hozanên çêrokî gotine û li pey rêç û şopa wan boriye. Ji hozanên wî yên çêrokî: Fala qereçiyê, Serxwebûna mirîşkan, Xurtiya yekîtiyê û h.d.

Di hinde hozanên Cegerxwîn de, mîna (Şox û şengê – D1, r.130), (Gazin ji kê ? D1, r. 142) û ( Sur şirînê D1, r. 157) mirov şaş dimîne û dibêje, evana ji Melayê Cizîrî hatine, ne ji Cegerxwîn, ji ber ku ziman, avakirina hozanê û heyîna wê, ji ên Melayê Cizîrî ve, bi carekê, nedûrin û di gelek rewştin û di diyarkirina dêmenan de herdu hozanvan nola hevin. Lew re em dikarin bibêjin, dîwarê ku Cegerxwîn milê xwe dayîyê, dîwarê çanda kurdî ye, ne dîwarekî biyanî ye.

Welat li ba Cegerxwîn bûye zîndan û tarî, ew nema rûdine û jê re herdem xebatê nîşan dide:

“Ew welatê wek bihuşt bû, bûye zîndan, kûr û teng

  Dîl û gerdenxarî tê de, bê şibak û pencere”

-Dîwan a yekem, rûpel 21-

Cegerxwîn bona welatê xwe serxwebûnê dixwaze û çi caran bo Autonomiyê dilşad nebûye, û di gelek ristên wî de axwaza serxwebûnê tê ber çavan, wek:

“Iro roja xebatê, Serxwebûn e doza we

  Dema jîn û felatê, li ku maye soza we?

  Hûn tev şêrên di latê, rovî kete koza we

  Şikestîne di matê, dijmin biriye boza we”

– Dîwana yekem, rûpel 4 –

Cegerxwîn deng li derwêşan dike, ku cilkên xwe bavêjin û dakevin qada xebatê, bo serxwebûna gelê xwe, ew dibêje:

“Dema xişta çûye, dema tang û top e

  Îrbanê bavêje, dijmin qope-qop e

  Ev rêça hûn tê de, rêçek xwar û kêm e

  Rêça serxwebûnê çi xweş rêç û şop e !”

-Dîwana yekem, rûpel 43-

Ew ji kiç û jinên kurdan re jî diyar dike, ku daxwaz serxwebûn e, û divê ewan nola wî bêjin:

“Ez keça kurd, nû gihame, tim dixwazim pêşveçûn

  Doz û daxwaza me herdem tac û ala serxwebûn”

– Dîwan a yekem, rûpel 79 –

Dema Cegerxwîn têgihêşt, ku axaza gelê kurd serxwebûn e, êdî rabû deng li gelê xwe kir, ku ji zarowên xwe bo xwendin û zanînê bişînin, wan hişyar bikin, ji ber ku nezanîn dijminê mirov û pêşketinû serxwebûnê ye:

“Şev û rojan bixwînin, bibin serbest û zana

  Tovê jînê biçînin, ji bo dîl û nezana

  Carek hûn dê bibînin van bexçe û rezana

  Kurdistanê derênin, ji destê van dizana”

-Dîwan a yekem, rûpel 4/5 –

Lê bi zanînê tenê mirov nikare welatê xwe bistîne, lew re Cegerxwîn dibêje:

“Xorto ! Eger tu rabî, wek başokê herî çûk

  Ne xurt û şehreza bî, tu nastênî ji min mûk

  Ne wek şêr û guran bî, bûkê didî bi tûtûk

  Ku bê tac û sera bî, tê çawan min bikî bûk?”

– Dîwan a yekem, rûpel 5 –

Bang li sergeranên kurd dike, ku malê xwe bo rizgariya gelê xwe bidin:

“Malê xwe tev bela kin, ji bo serbestiya kurd

  Xwîna xwe tev birêje, ji bin destan tu derkev”

Zanîn û mal û hezkirina welêt jî nebese, divê yekîtî hebe, û bo yekîtiyê Cegerxwîn gelek gotiye, em gazina wî di pir deran de dibînin, û di (Serxwebûna mirîşkan) de pir xweşik hatiye ser wê pirsê. Li ciyekî din dibêje:

“Em destê xwe bidin hev, li ber dijmin bibin yek

  Qet zora me nabin, ev dijmin û ev seg”

– Dîwan a yekem, rûpel 37 –

Bo yekîtiyê dîsa dibêje:

“Gelî kurdan, ji xew rabin, werin carek temaşa kin!

  Yekîtî qenc e, pir başe, di Kurdistanê peyda kin”

.. û ji wê pê ve jî, Cegerxwîn bo serxwebûnê û azadiyê tenê yekîtiyê xweştirîn armanc û daxwaz dibîne:

“Bes yekîtî xweş divêtin, da ku têk serbest bibin

Min be qurbanê sera û ala rengînê te me“

-Dîwan a yekem, rûpel 68-

Cegerxwîn dibîne, ku axa û beg tiştekê baş bo gelê xwe nakin û ji wan hene her hevalên dijminin, lew re dibêje:

Pîra Torê

„Hilkişîme çûme jorê, herdu rex min bend û rez

Min dî pîrek tê ji torê, ker di bin de tê bi lez

Hate nêzîk rojbixêrek da û wek min dil bi xem

Pîrebî bû, por sipî bû, taqî reş bû, rû gewez

Min ji pîrê xweş dipirsî: ey metê tu ji ku ve tê ?

Go ji Sîrtê diçme Bêrtê, Xûniya Romê me ez

Xan û eywan kirne wêran, mêr û jin serjê kirin

Min go: Pîrê ! qey tu kurdî ? Çûye tilyên xwe bi gez

-Belkî benda rez bi guh bit, dengê xwe pir hilmeke

Pir ditirsim ez ji derbê singuyê Roma teres

– Min digot: axa û beg, wê go: kurê min guh medê !

Ew şivanin, sermiyanin, dane gur wan col û pez …..”

-Dîwan ayekem, rûpel 45 –

Bo serxwebûna welatê me, li ba Cegerxwîn tiving ciyekî giring distîne:

“Werin dîsa ji xew zû hûn şiyar bin

  Digel rext û tifingên xwe li kar bin

  Bikin cengê digel dijmin hero zû

  Heta ku em bibênin ew vera bû….”

-Dîwan ayekem, rûpel 22-

Ew gazî li hemî kesên welatî û xwedî namûs dike, ku rêzên xwe bikin yek û bo gelê xwe dakevin qada xebat û şoreşa neteweyî:

“Te divê ku ew bibin mêr

  Xwedan text û tac û zêr

  Bi yek can û dil û deng

  Digel dijmin bikin ceng

  Tevde bidin soza xwe

  Zû bixwazin doza xwe

  Weke mêra bibin yek

  Bi dest bigrin gurz û çek

  Li ser çiyan bibazin

  Doza xwe tim bixwazin

  Ji Kermanê ta Ferat

  Mûsil bigrin ta Xelat….”

-Dîwana yekem, rûpel 42-

Em dibînin, ku wî her çar parçeyên Kurdistanê di vir de bi nav kirine, bi lêvkirina çar navan: Kerman, Ferat, Mûsil û Xelat.

Ew di dû re dibîne, ku ji wa hêza yekîtiyê re serokatiyek, deselatiyek pêwîst e, ew dibêje:

“Yek serdarê xurt û jîr

  Li cem rûnin çend wezîr

  Ji bo kurd û Kurdistan

  Ava bikin dibistan

  Da bixwênin keç û kur

  Çêkin top û balafir

  Xwendewarên qenc û baş

      Li pêş leşker bikin marş….”

-Dîwana yekem, rûpel 42 –

Wilo ew di rêya rast de diçe, rêya ku tê de serokatiyeke xurt û jîr hebe, ji gelê xwe re dibistana şoreşê veke, xort û keçan têde fêr bike xebat û têkoşînê…û bi wê serokatiyê re xwendevan, rewşenbîr û zanayên baş û qenc hebin, di pêşiya leşkerê serxwebûnê de herin, ne li pey tevgerê an jî li dij wê.

***************

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s