Pêdaçûn (Mubalexe) di helbest û beyta kurdî ya klasîkî de – (2)

Cankurd

09.08.2009

PêdaçûnMubalexe“, ku bi Almanî jêre „Hyperbel“ dibêjin, û me para pêşîn ji vê lêkolînê li ser wê yekê di dastana Melayê Cezîrî de nivîsandiye, li ba şêxê helbestvaniya kurdî, Ehmedê Xanî jî pir bi kar tê.

Ew di rewşdayîna Mîrê Botan de, di dastana „Mem û zîn“ de,wilo dibêje:

Mecmûe’yê mumkînat û meqsûd

Wacib kirbûn li nik wî mewcûd

Di vir de teviya dibeyan û giş mebestan di kesaniya mîr de hene, eve jî pêdaçûneke kin û kurt û pir xort e, bi zanatî hatiye, lê di rastîniyê de nakeve hişan.

Li ser koçka mîr û li ser hêla h’eremê vê dibêje:

Sehna he’remê ji nazenînan

Cennet tejî bû ji h’orê e’ynan

H’oriyê wî di cennetê gelek bûn

Xulamêd wî h’ezretê melek bûn

Li ba Mîrê Botan, li gorî helbesta Ehmedê Xanî, behişteke tijî „h’orile’yn“ heye, ku heta xulmanêd wî jî dibine hezretên melekan…

Li ser Zînê û xûşka wê Sitiyê vê ciwankirin û lewendkirinê dubare dike, balatir û xweşiktir li qelem dixîne, ew dibêje:

Yek esmer û ya duyê zerî bû

Yek h’orî û ya duyê perî bû

Gerden te digo di destê saqî

Qarore ye por şeraba baqî

Yan şubhetê şîşeya nebatê

Yan menbea’ kahniya heyatê

Ew herdu wekî du şebçiraxan

Gava dimeşîne bax û raxan

Nalan dikirin cemad û h’eywan

Talan dikirin nebat û însan

(Qarore: şîşe ye, mebea‘: bi Erebî ye: jêdera kaniyê, cemad: bi Erebî ye: Bê can.)

Van rewştên ku di vir de hene, bi tevayî pêdaçûn in helbestî ne, di rewşdayîna jin û yaran de, li ba gelek hozanvan ên me yên kevnare têne berbiçavkirin, ne tenê li ba Ehmedê Xanî. Gerdenê yarê wekî qarore û cama piyalê ye, ku têde şeraba safî ya nebatê heye, an ew kanî û jêder a ava heyatê ye…!!!

Carina mirov ji xwe dipirse, gelo: Evana ewqas bi hev hikar bûne an jî van pêdaçûnên xweşik û delal di wan deman pir hezkirî bûn, wekî niha hinek hozanvanên me bo keviran lêv û guhan, û bo heyvê basikan, pêda dikin?

Ehmedê Xanî jî wekî Melayê Cezîrî dihêle „sed“ dil û can ji ber evînê bêne sohtîn û biraştin û têkiliyê di navbera mirov û kewkeban de pêda dike an wan wekî kewkeban balatir û balkêştir dike.

Ew li ser Zîn û Sitiyê vê dibêje:

Sed can û dil û ceger disotin

Xelqê bi mesel ji wan digotin

Rojan û şevan gelek dinalîn

Heta ku di gel melek dikalîn

Em di vir de ne tenê sohtîna dil û cerg û mîlakan dibînin, lê belê em nalîna xelqê bi rojan û şevan dibihîsin, û bi ser de jî kalîna melekane ji ber çelengiya herdu xangan.

Li ser Mem û Tacdîn jî vê dibêje:

Ew yar ji dil ne serserî bûn

Wan şubhetê Mêhr û Muşterî bûn

(Ji dil: bi wate ya “rast”. Mêhr û Muşterî du kewkebin di asîmanên gerdonê de).

Di cejna Newrozê de, gava ku Mem û Tacdîn rastî “pêrgîZînê û Sitiyê dibin, Ehmedê Xanî wilo wê temaşgehê tîne rewştin:

Wan gofte nedî ku ew çi rengin

Wî go: Du kur in, ziyade şengin

Wan go ku bi şûr û şeşperin

Yane bi xedeng û xencerin ew

Di navdayîna bo rengekî ji rengan mirov carina peyva lêhatî nabîne, hostayê helbestê, Ehmedê Xanî jî dihêle ku herdu lawên (Mem û Tacdîn) ku pêrgî Zînê û xûşka wê Sitiyê tên, tew gofteya “bêjeya” li gor wan rengan nebînin.

Ew hîn bêtir pêda diçe û dibêje:

Wî go ku bi xemze û bi awir

Xelqê dikujin wekî bi keyber

Gotin: E’ceb ev keçêd kêne?

Yan herdu melaîkêd Xudêne

Ev mêwe li kî cihî gihane

Ev gul li çi gulşenê numane

Sed car diketine astanan

Hetta ku gihane Aşiyanan

Herdem ku Sitî û Zîn dibêjin

Sed reng sirşikê xûn dirrêjin

„Sed“ car û „Sed“ reng li vir jî heye, ew jî bo bêtirkirinê ye û bo pêdaçûnê ye, û li vir jî çavlêdank „xemze“ û awir dibine acetên cengê, wekî li jor „xedeng“ û „xencer“ li vir  (Keyber) heye û gelek  xûn ji ber lêdana wan çavan têye rêtin.

Ehmedê Xanî dizane sohtîna liyaniyê „eşqê“ çendîn bi hêz û bi hikarî ye, lew re wê dîmenê perwaneyê ku di dora agirê re digere di vir de hîn balatir û naztir û ciwantir diwêneyîne, ew ji evîna govdeyî hildikişe pileyeke bilindtir, ku qefesa sîngî mişkat e ‚çiraxe‘, dil dara ku agir û rohniyê dide, can zeyta ku bi wê mişkat têye vêxistin, û ew hemî pêdakirina caneyî ya mezin bê ked û cefa bi dest nakeve…Mem û Tacdîn bê têkoşîneke caneyî ya mezin wê wekî perwaneyên ku li ber agirê per lê hatîne sohtîn bibin:

Tacdîn û di gel Memê te gotî

Perwane ne, per li wan me sotî

…hûn bimînin di xêra Xwedê de

(Bermayê lêkolînê hîn heye)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s