Pêşpirtik (Prêfix) û paşpirtik (suffix) di Kurmancî de

Cankurd

25. Juli 2008

Di Kurdî de, wekî di zimanên dî de jî, hem pêşpirtik (Prêfix) û hem paşpirtik (Suffix) sirek mezin di pêdakirina peyv û wateyan de heye. Bikaranîna wan gelek peyvên nû pêda dibin, carina tenê bi pêşpirtikê û carina jî bi paşpirtikê…

Ji pêşpirtikan:

, wekî: Jêhatin, ku koka peyvê hatin e, û pêşpirtika bikarhatiye „“ ye, û li ser hatinê wilo, jêhatin, jêhat û jêhatî pêda bûne…

Ve, wekî: Velîstin, ku koka wê „Lîstin“ e, û bi pêşpirtika „Ve“ wateya „velîstin“, velîst û velîstî pêda bûye…Gava yek dilîze û lingê xwe çewt û şaş davêje, ew ji nişka ve dêşe „di-êşe“ û ji ber wê yekê tê gotin, ku lingê lîskvan velîst an velîstî ye..

, wekî: Rêketin, ku koka wê „Ketin“ e, û bi pêşpirtikê „“ wateya RêketinRêkeftin“, rêket û rêketî pêda bûye… bi wateya  Rêk, Rêg, û Rah jî bi ser xwe tê.

Hinek pêşpirtikên dî jî hene, ku Kurmancî bi wan maldartir, firehtir û pêşkeftîtir bûye, wekî „“, „Da“ û „“….

Ji Paşpirtikan jî:

-Ing, wekî: Hevring, bêjin, sêling, saring, mûçing….û gava em baş dîna xwe bidinê, emê binasin, ku van hemî peyv bo pêkaran „acetan“ bikartên, lew re em dikanin bibêjin, ku ev paşpirtik navek ji navên pêkarê „acetê“ ye di zimanê me de, wekî „-ek“ : Birrek û badek

-mend û –bend…Wekî: Dadmend, sazbend… ku bi hatina wan li pey koka peyvê (Bi Ingilîzî: „root word“), kiryar pêda bûye…Hinek paşpirtikên dî di vî warî de, wekî „-ar“, „-dar“, „-kar“, „bar“„-van“ û „-wan“:

-ar, wekî: Nivîsar

-dar, wekî: Dildar

-kar, wekî: Destekar

-bar, wekî: Histobar

-van, wekî: Masîvan

-wan, wekî: Karwan

Emê di vir de tenha li ser pêşpirtika „“ wekî nimûne rawestin, da em giringiya wan pêşpirtikan diyar bikin:

, di Kurdî de, wekî „Hema“ bi tenê xwe bi kar tê, wekî: Min dixwast ez zû bêm, baran pir bû, ez ji rê mam. Gava em li ciyê „“ hema deynin, wateya pevekê naye guhartin…Lê gava ducarkî li pey hev bi kar bê, ew dibe navê dengî bo nijadê , wekî:

Lê lê…lê lê, dilê min î liyane:         Bi wateya lê dîlberê dilê min î aşiq e… Liyanî= Eşq.

Di strana Kurmancî de ev „Lê lê“ gelek bi kar tê. Di vir de „Hema“ nikane ciyê „“ bigire…

Gava „“ wekî pêşpirtik berî peyva kok bi kar bê, wê gelek wateyên nû bên pêdakirin, wekî:

Lê- ketin           = Lêketin

Lê- hatin           = Lêhatin

Lê- çûn              = Lêçûn

Lê- dan              = Lêdan

Lê- danîn          = Lêdanîn

Lê- hêştin         = Lêhêştin

Lê- birin            = Lêbirin

Lê- anîn            = Lêanîn (Lêhanîn)

Lê- xistin          = Lêxistin

Lê- nan             = Lênan

Lê- mandin      = Lêmandin

Lê- gerîn           = Lêgerîn, lêger, lêgerok

Lê- gerandin   = Lêgerandin

Lê- zîvirîn         = Lêzîvirîn

Lê- zîvirandin = Lêzîvirandin

Lê- barkirin     = Lêbarkirin

Lê- lêkirin         = Lêlêkirin (Gava lêlê di stranê de tê = tê lêlêkirin)

Lê- girtin           = Lêgirtin

Lê- nêrîn           = Lênêrîn

Lê- kirin             = Lêkirin

Lê- badan         = Lêbadan

Gava em baş dîna xwe bidine van peyvan, ku bi alîkariya pêşpirtika “” pêda bûne, emê bi zûkî binasin, ku evana bi wateyin dî ne, ne wekî wateya  peyva kok “root word” in. Li ser wan jî peyvin nû pêda dibin.

Gava em li peveka kurdî binêrin, emê bibînin, ku pir caran pêşpirtik û peyva kok ji hev tên birrîn, wekî:

Seriyê te li seriyê min ket. ( li….ket: ji lêketinê)

Min wêneyê wê da ber rûyê wê û min yek li yekê girt, ka wek hevin an ne. (Li…girt: ji Lêgirtin)

Min kêra xwe li çerxa tûjkirinê bir û anî. (Li…bir, û li…anî „hanî“: ji Lêbirin û lêanînlêhanîn“)

Kur û bav, herdu li hev çûne… (Lêçûn)

Gava bergeh „delîve“ lêhat, ji destê xwe bernede (Lêhatin)

Gava tu li tiştekî mêjoyî digere, berî her tiştekî bigogilîne „ Bi wateya bi lêgerokê Google li wê peyvê bigere.“ (Lêgerîn)

Windows li kompiyûtera xwe barbike, da tu kanibî pişt re Word lê bar bikî. (Lêbarkirin)

……

Gava em pêkara „aceta“ demê (wekî:di“ bo dema niho) di pevekê de an di peyvê de bi kar bînin, emê bibînin, ku ew pêkara demê dikeve navbera pêşpirtikê û peyva kok, wekî:

Ez lêdigerim, ez nabînim.  (Mixabin, hinek nivîskarên me dinivîsin: Ez dilêgerim, ez dilêxînim…!!)

Ez lêdixim: (Ez li vî mesmûtî dixînim)

Ez vedixum: (Ez avê vedixum)

Ez lêdigerim: (Ez li peyvek nû digerim)

Ez lêbadidim: (Ez pariyê nên li devê xwe badidim)

Ez pirtûka te, li te vedigerînim.

(Mixabin, hinek wilo dinivîsin û di ber baweriya xwe ya çewt de jî berxwedanê dikin: Ez divegerînim).

Gava evana bêjin: Nabe pêşpirtik û peyva kok ji hev verê bibin an cihê bibin, emê ji wan bipirsin: Bo çi di pevekên jorîn de (wek: Seriyê min li seriyê te ket) pêşpirtik û peyva kok ji hev verê bûne?

Ta carek dî, Xwedê me û we  biparize…

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s