Mela Mesîhayê Tirwanşî: Beyta Qiyametê (1)

Mela Mesîhayê Tirwanşî [ 1882-1973 ]

Tîpguhastin: Cankurd

Subhan ji şahê qudretê

Guh bidêrin vê qissetê

Kesêt evê vê ummetê

Bes biken ji vê dinê

Bitirsin ji mirinê

Vebîr xwe bînin şeva bi tinê

Bitirsin ji paşerojê

Daîmen şevê û rojê

Ji agirê û germay dûjê

Guh bidêrin ciwan û pîr e

Ya gelê beniyêt feqîr e

Mirinê neken ji bîr e

Ji bîr biken zêr û malî

Da her bigrîn û binalîn

Ji tirsa yê Zulcelalî

Karê xwe biken xebatê

Lez biken demê û sea’tê

Ji roja  e’resatê

Bilerzînin ji hîsabê

Ji mehşûşa î’qabê

Ji heybeta e’zabê

Ya gelî xelkêt evê cemae’tê

Guh bidêrin vê qissetê

Da bo we bikem beh’sê Qiyametê

Qiyamet rojeka pir xewxa ye

Nêzîke hind ne maye

Meferê me her Mewla ye

Zeman ku çi perête

Qiyamet wextê bête

Çi (2) halev ser me tête

Çi halekê mekan teng e

Çi rojeka vedeng e deng e

Yê bi heq dizanît, h’al çi reng e?

Zemanêt radibne ve însan e

Qazî bi xwey Sultan e

(……   …….      ….. ….)

Qazî şehê ekber e

Dê ket roja meh’şer e

Mihemmed nebiyê ekber e

Mihemmed li dîwanê

Roja h’eşrê û mîzanê

Xwe dihavête meydanê

Ew h’ebîbê Qureyş e

Li qiyametê xîretkêş e

Li meydanê tête pêş e

Ew Xaliqê Reh’mane

A’lemê diket wêran e

Kes naket çi pirsan e

Wêran diket dunyayê

A’lemê dibet fenayê

Kes nîne li wî biketin rayê

Ew şah e, ew emir e

Ew sultan e, qedîr e

Bê  malxwe û wezîr e

Ew emir e, padşa ye

Ji hindî mexlûqatêt di dunya ye

Ew dizanît u’mrê wan çi  maye

Ew dizanît u’mrê wan  e

Wekî têtin burhan e

Xirab diket wêran e

Wekî têt ew  mecal e

Bi pirs û bi sual e

Dibêjîtin Israfîl derh’al e

Wê dibêjîtin yê Wehab e

„Ey Israfîl zû rabe

Da a’lemê bikem xirabe

Ku min emir da te

Ji hindî mexlûqate

U’mrê wan çû pirate

U’mrê wan çi ne maye

Sorê (3) bigre çi ne maye

Da ev roke bikem xewxa ye

Tu rabe bi destûrê

Bi destê xwe bigre naqûrê

Lez bike pifke Sorê

Tu rabe bi xewxake

Mîl û çiya têk rake

Mexlûqata fena ke »

Israfîl wekî zanî

Sor di devê xwe danî

Bi qudreta subh’anî

Subh’an şahê qudretê

Ne gehand ji xefletê

Bi Sorê pif diketê

Wê dibêt şahê sîfat e

Ji hindî mexlûqat e

Kî maye yê bi h’eyat e?

Izraîl wê dibête

« Hukim her li (4) te tête

Mexlûqaim hemû perête

Ez geryam li hemiyane

Li tebeqe êt erd û esman e

Min kes nedît bi giyan e

Min kes ne dît bi wucûd e

Rûh’ ji qaliba mewcûd e

Ji xeyrê Iblîsê merdûd e“

Ferman diket yê Celîl e

Dibêjît: “Ya Izraîl e (5)

Tu her lez bike bi tee’cîle

Tu here bilerizîne

Bigeh Îblîsê lee’în e

Rûh’a wî bi zeh’metî bistîne

Xweş xweş here bi heybet e

Bi xezeb û bi mîh’net e

Rûh’a wî jê bistîne bi şiddet e”

Izraîl hate xare

Bi h’îkmeta yê Cebbar e

Ji teleba yê kuffar e

Izraîl dibêjît: “Ya Îblîs e

Ey li xwarê xesîs e

Te çend şûl kirin telvîs e

Eve çendî çend sal e

Ev Ademî rakirin zal e

Ve (We) xwe ra pêda kirin heval e”

Ew kopekê beraz e

Vê dikevîtin gazegaz e

Li xwe tînîtin î’raz e

Dê ketin dengedeng e

Lê zer dibîtin reng e

Dê bezît wekî xedeng e

Dê revît wekî xezal e

Ew kopekê şekal e

Ji tirsa nalenal e

Ji tirsa dê ketin giryanê

Li ber heybeta rûh’kêşanê

Ji Izraîl dixazît emanê

Izraîl dibêt: “Ey kafirê lee’în e

H’ukmê şahê emîn e

Ev roke tu çi eman nîne”

Izraîl dibêt: “Ey kafirê  mirar e

H’ukmê şahê Cebbar e

Tu xilas nabî ev care

Ey musteh’eqê  cezayê

Kes nema ye li ser dunyayê

Wext e tu jî biçiye fenayê

Wext e te ji dunyayê rakem

Şerbeka avê bi devê te da kem

Rûh’a te bi zemherîrê şakem“

Here wekî seyê pîr e

Vê dikevît hîrehîr e

(……    …….    ……. ….)

Hîrehîr e ve direvîte

Bi meşriq û bi mexriba ve dicemîte

Izraîl vêra digehîte

Izraîl dibêt: „Ey musteh’eqê lee’netê

Raweste vê see’tê

Tam bikevê şerbetê

Ew şerbeta weku merg e

Tam bike av û terg e

Dê li te sojin mêlak û cerg e

Dê sojin li ber êşanê

Dê bihejin li ber kovanê

Ji ber zeh’meta rûh’kêşanê“

Ew sezayê lee’netê

Kefte benda zeh’metê

Nabînît çi reh’etê

Her wekî ewî zanî

Bi e’zaba yê subh’anî

Rûh’ ji qalibî deranî

Wê dibêjît yê Mewla ye

Ew ji bo Qabidrûh’a ye (6):

“Mexlûqêt min kî maye?”

Wê dibêjîtin Ezraîl e

Ya Xaliqê Celîl e

E’bdê te mey zelîl e

Izraîl wê dibête:

“Subh’an li heybetê te

Ez mayme e’bdê te”

Wê dibêjîtin yê Zulcelal e (7)

Bilindê bê zewal e:

“Tu jî bimre  mecal e

Tu jî bimre gera te ye

Bi destûrî û îzna me ye

Baqî îman her ji bo te ye”

Izraîl guh didêrîte

Gazîyekê radihêlîte

Bi îzneha Xwedê dimirîte

Fena bûn îns û can e

Weh’ş û teyr û h’eywan e

Mexlûqêt erd û esman e

Erd û esman kerker bûn

Melek di şapera wer bûn

Rûh’ ji qaliba veder bûn

Mexlûq ku bûn ew fanî

Ew stêrêt nûranî

Dê werhin ji esmanî

Ew stêrêt ron û geş e

Roj û heyvêt şefeq xweş e

Dê xesifin, tarî û reş e

Dê tarî bin hemû vêkra

Çel û çiya dê çin têkra

Erd û esman dê bin jêkra

Ew çel û çiyayêt kubar e

Hat bayekî dijwar e

Kirne tûz û xubar e

Wê dibêtin yê Mewla ye

Xaliqê bilindê ee’la ye

Bo min quwwet e, her beqa ye

Dibêjîtin: Ezim yê Cebbar im

Êk im, her li qerar im

Ez Wah’idê Qehhar im

Wê dibêt şahê letîf e:

“Kanê beniyêt şerîf e

Li wana yêt leîf e?

Kanê kafirêt sewda ye

Xudan koçk û sera ye

Ku wan li min girtin dee’wa ye?

Kanê evêt kubare

Ku wan rizqê  min dixare

Li ser dunyayê, Li gel min digirtin benare?

Ka mêrêt li dîwanê

Gedayêt li meyxanê

Cundiyêt li meydanê?

Kanê şah û emîr e

Xudan malxwe, wezîr e

Bo çi ranabin, bikin tedbîr e?”

Kes ne maye li wê xerabê

Bibêjît wê sewabê

Ve Xaliqî ra bidetin cewabê

Cewabê dê det her bi xwe ye

Ew pakê munezzehê bi zatê xwe ye:

“Ev mulkiyê te her ji bo me ye

Ji bo me her qudret e

Padişahî û e’zemet e

Mîrî û seltenet e”

Ji ew paşî yê Cebbar e

Birandin çend mîqdar e

Rakirin melekêt çar e

Ew melekêt celîl e

Cibraîl û Izraîl e

Israfîl û Mîkaîl e

Ew her çar ku rabûn

Bi tirs û lerz û tabûn

Li qiyametê multeqa bûn

Wê dibêt şahê qudretê

„Herin biken xilmetê

Di ew rînin cennetê

Bigerhin li qesrane

H’ûrî û hemû xilmane

Hay biden hemyane

Hay biden cennetê

Bixemilînin bi zînetê

Bo Mihemmedî û ummetê

Cennetê bizeyinînin

Buraqa bixemilînin

Ve Mihemmedî virêken (werînin!)”

Ew Buraqa nûrîn e

Digel alayêt rengîn e

Digel h’ûlle û tancêt nûrîn e

Li yaqûta eh’mer bûn

Li xav û ziberceda exler bûn

H’ûlle sor û zer bûn

Melek diken xebatê

Dizeyinînin cennatê

Dixemilînin wê  sae’tê

Dixemilînin h’ûriyane

Di gel tox û alane

Li gel Buraq û h’îllane

Ew melekêt Xwedê ne

Wan tox û alavê ne

Li meydana qiyametê ne

Dibêjin:“Erê meydanê

Ey xerabê, wêranê

Qebrê Mihemmedî kanê?“

Wê dibêjin erdê Xwedê ye:

„Bi wî kem yê weha ye

Nuzanim bidem cewabe  (??)

“Bi wî kem yê Cebbar e

Hat bayekê dijwar e

Kirme tûz û xubar e“

Bi fermana yê Sebûr e

Melek dibînin ji dûr e

Erdekî diçîtin nûr e

Ew çû bûn bi îctîhad e

Qederekê çû bûn tevave

Ew nûrha yê gulbav e

Yê ewwel Cibraîl e

Qasidê şahê Celîl e

Bi derkefta, bi tee’cîl e

Ew melakê Reh’man e

Dê çîte tu ber wan e

Dê girît her bi ew xane

Wê dibêjîtin yê nûrîn e:

“Ya Cibraîlê emîn e,

Eve çi huzn û girîn e?”

Cibraîl dibêt: “Ez lew digirînim

Mihemmedî dibînim

Qewî li wî şermînim

Ê şermînim li wê qissetê

Xudanê Şefae’tê

Dê pirsît li ummetê

Dê pirsît bi xîtab e

Gotin evro ya bê hîsab e

Dê çewa dem cewab e“

Melek diçin temam e

Sekinî bûn bi îkram e

Li Mihemmedî kirin selam e

“Selama yê Semed e

Xweş riza ye bê Eh’ed e

E’leyke ya Mih’emmed e

Ya nûriha berekatê

Tu rabe di e’resatê

Xudanê şefae’tê”

Ew xatemê enbiyan e

Radibîteve ji qebran e

Dadiweşînit rihan e

Riha alaxê dadiweşînît

Çavê nûrîn teltînît  (hiltînît?)

Cibraîlî pê dibînît

Dibêjît: “Ya Cebraîl e, bibêje

Eve çi roj e hoya dirêj e

Min tu ne dîtibûyî li mêj e

Çi roj e, çi zeman e

Dunya bûyev meydan e

Diyar nînin çi î’mran e”

Wê dibêjîtin yê nûrîn e

Ya Cebraîlê emîn e

“Kanê Mekke û Medîne?”

Cibraîl dibêjîtin sewabê

Ve nebî ra detin cewabê

“Ev roke roja h’îsabê

Ev ro roja fîraqê

Ya wee’dê û mîsaqê

Hilo suwar be li Buraqê”

Ew suwarê serwer e

Dibêjîtin: “Ka Ebû Bekir û U’mer e

Û Osman û E’liyê heyder e?

Ew suwarêt serbestin

Celeb girtin li desta  (deşta)

Rawestin li pêşî desta”

Wê dibêjîtin yê nebî ye:

“Ya Cibraîlê exî (8) ye

Ummeta min li ku ye ?

Ya exê (birayê!) bo min bira ye

Bê  minnet û riza ye

Ummeta min kî maye?

Ez mame li jiyan im

Bi muştaqê h’eyran im

Bo emmetê xwe dilkovan im”

Wê dibêjîtin melekê emîn e:

“Bi wî kem yê nûrîn e

Min hay ji ummeta te nîne

Bi wî kem yê subehe

Ne Adem û ne Nûh’e

Ne hatiye bi kes rûh’e »

Ew suwarê qiyametê

Wî sicûde çû wê sae’tê

Her digrît bo ummetê

Xaliqî  ku we dîte

H’ebîbî digirîte

Baranekê dadirêjîte

Bi qudreta ê Reh’man e

Wekî têtin baran e

Heta çil rojan e

Çil roja dibarîtin

Çend mîqdar pê ve diçîtin

Mexlûq paşî ditirsîtin

Ew Xaliqê Celîl e

Wê dibête Israfîl e

“Hilo pifke Sorê bi tee’çîl e”

Bi qudreta îlahî ye

Pif dikete şaxî ye

Vêra dikete gazî ye

Wê gaziyê radibêye

“Ya mexlûqêt Xwedê ye

Rabin ev ro roja h’eşrê ye

Ya hestiyêt kerker bûyî

Ya leşê jêkra bûyî

Qiyamet wa rabûyî

Werne derê ji qebran e

Ji zikê h’ît û beh’ran e

Werne ber lîqayê Reh’men e

Werne ber lîqayê

Li qiyamet û xewxayê

Ji e’mela û cezayê

Ji e’zabê û cefayê”

Her ji vê gaziyê ra ya mezin e

Rûh’ ji Sorê difirine

Li qaliba dihine

Erwah’êt wane dave

Li qaliba bûn belave

Hemû cemyan tevave

Hemû rabûn di e’resat e

Ji hindî mexlûqat e

Hemû dizanin e’resat e

Hemû dizanin eh’wala

Xwe bi xwe dibêjin hevala

“Wey le me yê xerabe mala”

Ew beniyêt sergerdan e

Radibineve ji qebran e

Çil sala li ser piyan e

Çil salêt dî tevave

Roj gezekê (gazekê) li hindav e

Dê lê sojin hinav e

Çil salêt dî bi qiyas e

Serkolin di pêxasin

Ne kizot e û ne libas e

Kesê hay li kesê nîne (niye!)

Ne babê û ne dayê ye

Ji ber germa rojê ye

Ji ber germê û şeqawetê

Di roja qiyametê

Kes di hewara kesî netê

Li qiyametê û xewxayê

Li poşiya û weylayê

Hemû dizanin xebera (dayê?)

Wê dibêjin: “Wey le me bê mefer e

Li me dirêj bû meh’şer e

Kî dê bo me ketin mehder e? (9)

Kî dê bo me ketin vê hîmmetê

Mehderê diket vê şefae’tê

Me xelas biket ji vê zeh’metê

Me xelas biket ji vê xewxayê

Ji e’mela û ji cezayê

Ji e’zabê û cefayê”

Ew beniyêt miskîn e

Wan ji ber germê taqet nîne

Di pêxasin, di şeqî ne

Di rûsin, di qelender e

Di pêxasin, di bê mefer e

Dê çine nik Adem pêxember e

Ew beniyêt Xwedê ne

Her digrîn û her dibêne

Ve nik Ademî ve têne

Dibêjin: “Ya babê me yê pîr e

Sotîn em êt feqîr e

Tu jî li me bike tekbîr e (tedbîr e!)”

Adem ve (bi) wan ra dibêye:

„Min xariye ji darê ye

H’eya (fedî) dikem ji Xwedê ye

Bi wî kem yê sebûh’e

Şefae’tê nakem bo çi rûh’e

Hûn herne nik nebî Nûh’e“

Adem ne kir şefae’t e

Bê hîvî bûn der sae’t e

Jê zêde bûn şeqawet e

Di şeqî da li çûnê dilerizînin

Hewara xwe ve Nûh’ra digehînin

(…..          …..              …..)

Dibêjin: “Ya Nûh’ pêxember e

Li me dirêj bû meh’şer e

Bo me bike mehder e”

Nûh’ dibêt: “Ez ew nîme

Xudanê mehderê nîme

Hûn herne nik Ibrahîm e“

Ji nik wî wê zelîl diçin

Bi qudreta yê Celîl diçin

Ve nik Ibrahîm Xelîl diçin

Dibêjin: „Ya xelîlê Reh’man e

Hatîn em êt sergerdane

Hîvî biken nik yê Subh’an e“

Wê dibêt Ibrahîm e:

„Ez bi xwe mehderçî nîme

Hûn herne nik Mûsayê kelîm e“

Ew ji nik wî cuda bûn

Bê hîvî pêkve rabûn

Bi Mûsayî multeqa bûn

Dibêjin: „Ya Mûsa, tu bi Xwedê key

Em hatîn debrê lê key

Sotîn, tu hîviyê bikey“

Wê dibêjît Mûsa ye

„Şermê dikem ji Mewla ye

Hûn herne nik Isa ye“

Dibêjin: „Ya Isa, em bê mefer bûn

Di xubara qiyametê da wer bûn

Sotîn em, kerker bûn”

Isa dibêt: “Ez ew nîme

Xudanê mehderê nîme

(…..    …..       …….)

Hûn bo çî we di nezanin

Sewdayêt sergerdanin

Xudanê şefae’tê nizanin?

Ya şeqîyêt melîle

Her êkî ji me bi h’alê xwe meşxûl e

Herne nik h’ezreta yê resûl e

Resûlê rîsaletê

Di roja qiyametê

Ew dê ket şefae’tê

Ew h’ebîbê muxtar e

Li Buraqê suwar e

Ev roke ew serdar e

Em jî hemî bi Buraqîn

Nebiyên te xelaqîn

Bi Mihemmedî di muştaqîn”

Wan ku bihîst ew mizgîn e

Hemû vêkra girîne

Dibêjin: “Ey Mihemmed navşirîn e”

Hemû vêkra bi giryanin

Sewdayêt sergerdanin

Li Mihemmedî di h’eyranin

Di h’eyranin, di feqîrin, di miskînin

Li çûnê dilerizînin

Hewara xwe ve Mihemmedî radigehînin

Dibêjin: “Ya h’ebîbê me yê pak e

Di qiyametê bûn hîlak e

Li me sotîn mîlak e

Ummet qewî ya bi e’zab e

Bi şedîd û bi î’qab e

Sotîn, bûne kebab e”

Mihemmed dibêjît: “Ya ummetê!

Hingo çi dikir di qiyametê

Ji germê û dûjê û zeh’metê”

Ewî ku ummet dîte

Qewî dil pê disojîte

Diçîte sucdê û digrîte

Ferman diket yê Reh’man e:

“Ey Mihemmed bizan e

Ev roke ne roja sucdan e

Eve ne ew  mecal e

Serî hilîne derh’al e

Meqsûdê bike sual e”

Wê dibêjîtin Mihemmed e

Ya xaliqê Semed e

Suala min ummet e.

1) Jêder: Vejîn, hejmar 3, Zivistana 1996ê, r. 91-108, Dihok

2) Di teviya metnê beyta qiyametê de (çu) li ciyê (çi) hatiye.

3) Israfîl roja rabûnê (qiyametê) pif Sorê (şaxê) dike

4) Li: Ji

5) Mebest Izraîl e, ku rûh’an distîne.

6) Xudanê mezinahiyê

7) Peyvêd di kovanan de yên Cankurd in

8) Exî bi erebî ye: Birayê min

9) Mehder: Şefae’t û înfîkak û qurtalbûn

*      *       *       *

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s