Pêdaçûn di helbesta kurdî ya klasîkî de-3

  • Cankurd
  • Pêdaçûn di helbesta kurdî ya klasîkî de-309.08.2009
    Di strana kurmancî ya gelêrî de û di beytên hozanvanî de jî gelek pêdaçûn heye, wekî ku di nav gotin û peyivîna me ya rojane de. Li ciyê ku yek bibêje:“Mala min dûr e.“ Ew dibêje:“Ez li dayia dinê rûniştîme.“ An jî gava yek tinaziyan bi yê dî bike, li ciyê ku bêje:“Difna wî mezin e.“ Ew dibêje:“Li zivistanê heft keran li bin difna wî girê bide, dûvê yekî ji wan şil nabe.“ Eve pêdaçûn e, û me du birrên çûyî ji gotara xwe li ser pêdaçûnê nivîsandin, me têde li ba Ehmedê Xanî û Melayê Cizîrî çav gerandin, ka wan jî „pêdaçûn“ bi kar anî bûn an ne.
    Di Memê Ala de, ku ji aliyê Eugen Prym û Albert Socin ve sala 1889, ji Instîtûta Pêtersbourgê re li Rûrsiya metnên stran û helbest û çêrokên kurdî civandine, li ser çelengiya Memê Ala(n) wilo hatiye stran:
    De guh bidêrin ji dila
    Ji sûreta Memê Ala, du barêd sorgula
    Em dibînin, li ciyê ku stranbêj bêje: herdu gulmên Memê Ala(n) sor bûn, ew „du barên gulan“ bi kar tîne…Eve wekanîyeke çeleng û xweşik e, hema pêdaçûneke pêjinî ye, ku di rastîniyê de nîne…
    Di hinde berhemên kevnare yên wekî Zenbîlfiroş û Memê Alan de „pêdaçûn“ bifirehî heye, lê bi rast di Zenbîlfiroş de pir hindik heye, ne wekî Memê Alan e.
    Di pirtûkên pîroz de, Xwedê rê li ber pêxember Mûsa û gelê wî di nav zireyê „beh’rê“ re rêyekê vedike û wan ji nêçîra hov a Fîrewn û Harûn û leşkerên wan azad dike, ew rê di „Zenbîlfiroş“ de dibe duwzdeh rê:
    Mûsa di nêv beh’ra e’mîq
    Te lê vekir duwazde terîq
    Fîrewn di nav mabû x’erîq
    Dî bû cezaya şîrketê
    (E’mîq bi Erebî ye: Kûr. Terîq: Rê ye. X’erîq: Diavê de binve bûye. Şîrket: ne baweriya biyek Xwedayî ye.)
    (Te lê vekir: Te li wî vekir)
    Paş ku Zenbîlfiroş xwe ji nav lepên xatûna mêşeng a ku dixwast bi wî re li gan keve aza dike, ew xwe ji burcê ve davêje xarê, hema Xwedê tea’la yê hemî tiştî dibîne û dibihîse bi zûkî melek Cibarîl dişîne ku wî li banî bigire. Melek Cibraîl nehêle Zenbîlfiroşê ewqas pak û bi tewat û bi Xwedê bawermend bikeve ser zevînê û bimire an birîndar bibe. Di çêroka helbestî de wilo têye ristin:
    Cibraîl çîtî çeleng
    Jor da firî ji her heft felek
    Law li hewa girtî kelek
    Vêra dida îa’netê
    (Hewa bi Erebî ye: Ba. Îa’netê: harîkariyê)
    Melek Cibraîl ne tenê wî ji mirinê qurtal dike, ew xwe jêre wekî kelekê amade dike, weku li ser rûyê zireyê gava mirov bi kelekê digere û tiştek pê naye, bi bin ve naçe û tew şil nabe…
    Ji van herdu ciyan pêve di Zenbîlfiroş de pêdaçûn nîne an pir hindik bi kar hatiye, ku bi ber çavan nakeve…
    Di “Zembîlfiroş” a Albert Sosin û Eugen Prym de, ewqas pêdaçûn weku li ba Melayê Cezîrî an Ehmedê Xanî heye, nîne. Eve jî pirsekê davêje ber me:
    “Gelo, ma herku hozanvan baştir be, ew bêtir pêdaçûnê bi kar tîne?”
    Divê li ser vê yekê gengeşe çêbibe…
    Di vê Zembîlfiroşê de, xatûna dil bi arezo û hewesê dagirtî wilo bo lawê Xwedatirs, bo Zembîlfiroş li ser govdeyê xwe yê çeleng dibêje:
    Xatûn dibê lawê verîvan
    Were nav rîhan û sêvan
    Tu şeker bimêj bi herdu lêvan
    Şibhê cama şerbetê
    Bê guman ev wêneyekî mêşengî yê pir ciwan e, hema van rewştin pêjinî ne, û li ba giş hozanvanên me yên kevnare tên dîtin, ewên ku di warê evînê de, çi ya mirovî û çi ya canî “rûhî” de helbest vehûnane.
    Gava em ji xwe re bihizirin; memikên jinan ku nermik û sipî ne, wekî sêvan hişk û sor bin… Ma herdu wêne ne dûrî hev in? An jî mêrek ji govdeyê jinekê şerbeteke şîrîn vedixu! Ev pêdaçûneke diyare di rewştê de, lê carekê bûye terzekî wekaniyê di helbesta kurdî ya kevnare de…
    Di beyta Xanê Lebzêrîn de jî hinde caran Pêdaçûn bi xortî heye:
    Dimdim berekî kop e
    Vê têne bi tifing û top e
    Weku baranê dilop e
    Şahî go: Mehmûdko Alekanî
    Ey sewo (sego) ji nislê Şeytanî
    Tu bo çi xaîn digel Temirxanî ?
    Di Strana Têlî de:
    Ezê xanîkî çêkim li vê milê
    Ezê derîkî têkimê ji darê gulê (dargulê)
    Ez terka xelqê delal(ê) Têlî nakim
    Heta stêrka sibê li min hilê
    Ezê xanîkî çêkim li vê dûzê
    Derîkî têkim ji darê gûzê
    Ez û xelqê delalê Têlî
    Tê da rûnin hersê mehê di Temûzê
    Tevî ku Temûz yek meh e, ew di stranê de dibine sê meh.
    Lê em dixwazin niha piçekî li hinde hozanvanên xwe yên mezin vegerin, ka wan çi pêdaçûn bi kar anî bûn. Me berê li ser Ehmedê Xanî û Melayê Cezîrî nivîsandibû, emê niha biçin nav baxê Feqiyê Teyran, ka wî çi dîmenên xweşik ên bi pêdaçûnê dagirtî û bi wêneyên delal xemilandî bo me hêlane.
    Di helbesta (Ellah çi zatek eh’sene) dibêje:
    Çerxê di nêv çerxa ez im
    Rûh‘ û rewana min tuyî
    Ez hişkedar im na rez im
    Xeml û ruhana min tuyî
    Di vir de hozanvan xwe wekî govdeyekî dide xuyakirin ku canê wî dîlber e, û xwe wekî dareke hişk dide diyarkirin ku xeml û ruhana wê dîsa dîlber e…Bi ser de jî dîlberê xwe hîn ji xwe balatir û mestir û rohnîtir dike, gava di helbesta Berîkanî de,li hember Melayê Cezîrî vê dibêje:
    Gul im di destê xaran
    Bi Îsmê (Muhemmed) navim
    Bilbilim di gulzaran
    Ji e’şqê lew zerbavim
    Diremza muhirdaran
    Tu rojî, ez hetavim…
    Em tev dizanim ku bê royê (rojê) hetava wê nîne…
    Di helbesta (Ey av û av) de, Feqiyê Teyran avdike mirovek û pirsan jê dike, ew dibêje:
    Pirsa Feqiyê bi cih nebû
    Lew ra di furqanê hebû
    E’rşê Xudê li ser te bû
    Avê, gelo, bîra te tê?
    [Furqan: Quran e]
    Ew ji avê dipirse, ka tê bîrê dema e’rşa Xudê li ser bû. Feqiyê wilo dipirse ji ber ku di Qurana pîroz hatiye ku e’rşa Xwed berî pêdakirina zevîn û asîmanan li ser avê bû, hema ev av di helbesta Feqiyê Teyran de dibe mirovekê ku dikane bersîvên wî bide…Eve bêguman wekaniyeke pir hêja ye ji aliyê pêjiniyê ve, hema di rastîniyê de tiştekî wilo çênabe…
    Li ser dîlberê xwe Feqiyê Teyran dibêje:
    Remzê ku dê dîlber bikin
    Carek bi çeşman seyr bikin
    Dê kohê Qaf kerker bikin
    Mecrûh’ê pir kohvanim ez
    Gava dîlber bi çavan carekê li çiyayê Qaf binêre, wê çiya hûrhûr bibe, biherife û ji ser hev biçe, lew re ew ji ber seyrkirina wan çavan birîndarekî pir bi kovan e…
    Feqiyê Teyran jî peyvên wekî yên Melayê Cezîrî û Ehmedê Xanî bi kar tîne,gava ew dixwaze evîndariya xwe ji dîlberê xwe re bîne zimên. Ew têye sohtin, birîndarkirin û li ber agirê awiran û nedîtinê serxweş û mest dibe, ew dibe biryan û rengzer dibe:
    Bilbilim daîm dixûnim
    Ez yeqîn er (eger) te nebînim
    Dîn dibim, sewda dimînim
    Serxweş û sergiranim ez

    Serxweş û ebter kirim
    Ji î’lletan renzer kirim
    Sotim û kerker kirim te
    Agir û biryanim ez
    (Di helbesta: Îro ji dest husna hebî…
    Feqiyê Teyran jî (sed û hezra) bo pirkirin û pêdaçûna hozanvanî bi kar tîne, lê ew di vir de rast pêjiniyeke bê wekanî bi kar tîne:
    Xwezî min sed ser (serî) hebana
    Sed hezar dev pêve bana
    Ew hemo li medh’ê te bana
    Hêj (hîn) bi wan nuqsanim ez
    Feqiyê me hezdikir ku bo wî sed serî li ciyê seriyekî hebana, di her seriyekî de sedhezar dev hebana, û hemî devan pesina dîlber bidana, dîsa jî Feqiyê di wê pesindariyê de wê xudiyê kêmaniyê ba…Ma ji vê hêj (hîn) bêtir çi pêdaçûn a pêjinî li ser rûyê zevînê heye?
    Paş çend rêzikan, bo xortkirina pêdaçûnê, dîsa dest davêje hejmarê, û dibêje:
    Her kesê e’şq tê eser kit
    Sed hezar perdan di ber kit
    Hemûwan dê ker bi ker kit
    Taziyê u’ryanim ez
    Ewê ku liyanî (e‘şq) tê hikar kit, bila sedhezar perde bi ser xwe de berde, wê dîsa mîna Feqiyê tazî bibe, ji ber ew liyanî dê wan perdeyan biçirîne û ji ber wî bike, wî bicersinîne û hezkirina wî aşkere bike…
    Feqiyê Teyran rast pir ciwan û hêja pêdaçûnê bi kar tîne, û gava em bêtir bi nav baxê wî yê pêjiniyê de herin, emê hîn bêtir ji wan dîmen û wêneyên pêdaçûnî yên kevnare û xweşik berbiçav bikin, hema wê gotara me pir dirêj bibe, lew re wê baştir be bo kesê lêkolîner ku ew vegere (Dîwan a Feqiyê Teyran) a mamhosteyê delal û dostê kîbar Seîdê Dêreşî, ku ji aliyê Spîrêz Press ve li Dihokê,sala 2005 hatiye weşandin.
    [Bermayî heye]

    • 1 October 2009
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s