Pêdaçûn di helbesta kurdî ya klasîkî de-5

  • Cankurd

    19.09.2009
    Me berê 4 gotar li ser „Pêdaçûnê“ di helbest û beyta kurdî ya kevnare de, bi rêya hinek malperên kurdî yên hêja belav kirin, û me di wan de helbestên Ehmedê Xanî, Melayê Cezîrî, Feqê Teyran û Pertoyê Hekarî di ber çavan re derbaskirin. Emê niha jî li ser hozanvanekî xwe yê mezin rawestin, li ser Siyapûş, ka wî jî „Pêdaçûn“ di helbestên xwe de bi kar anîye an ne, bi çi şêweyan, û di va hunerê de çendîn balkêş û xweşik, wî helbestên xwe vehûnandine…
    Lê berî wê yekê, ez hezdikim bo xwendevanên me yên ciwan bînim zimên, ku Siyapûş di dastana „Seyfulmiluk“ de, ewa ku ji aliyê zanayê Kurd ê mezin ve, Prof. Celîlê Celîl, hatiye weşandin (1), li ser lîska çogoyê jî helbest gotiye. Eve jî tiştekî balkêş e, ku hîn ji wan demên kevin de, li Kurdistanê, ta li ba hozanvanan jî bo lîska topê giranbiha bû, û hêjayê pêmijûliya helbestî bûye. De werin em bi hev re bixwînin Siyapûş çi dibêje:
    Bi te’cîl go li meydanê revandin
    Be pêşî, herdu şehbazan gihandin
    Li ser da hatinê şehbaz û şahîn
    Bi kaşûyê hilanîn goyê zerîn
    Ji destê wan deranîn go bi le’bê
    Ji şerqê lêdidan heta bi x’erbê
    Heta deh ser temam bû go nedan kes
    Du cindyê farisê danayê eqdes
    [Te’cîl erebî ye bi wateya bi lez. Le’bê erebî ye: Lîsk]
    Em dibînin çewa bi lez û bez şehbaz bi goyê dilîzin, ji dest hev direvînin, bi çoyê taybet “kaşû” hiltînin, ji vî alî dibine wî alî û hetta deh ser “dewr” diqedin Nadine dest kesekî…û xilatê jî du hespên cindî bo şehbazê baştir wekî xilat tên dayîn.
    Siyapûş jî wekî hozanvanekî me yê klasîkî, ji wê xêzê derneketiye, ew xêza rewştdayîn ên mezin, ku gelek “Pêdaçûn” têde heye. Ew jî carina pirkirina jimarê, an jî anîna hinek rewşên ku tew nakevine mejiyan, an jî di wekaniyê de pir û pir pêdediçe, ku hinek dîmenan dide dîlber, ji wan dîmenên xweşik û şirîn, hema di rastîniya jînê de, çi caran pêda nabin.
    Ew li ser memeleketa Pêxember Suleyman vê dibêje:
    Çiharsed şehr û bajarê xudannam
    Di her hukmê wî bû, wek Misr û wek Şam (r. 22)
    Em dizanin, ku piraniya memleketên dema pêxember Suleyman di bajêrekî an du bajaran de bûn, dibe jî ku bo hinek padişahan memleketeke firehtir hebû, lê kesekî di dûrokê de, ji Siyapûş pê ve, negotiye ku di memleketa pêxember Suleyman de çarsed bajarên wê yên navdar wekî Misr û Şamê hebûn. Eve pêdaçûneke gelek mezin, wekî ya wan stranbêjên ku bajarê Mixriban ê Memê Alan, li ser sêsed û şêst û şeş wîlayetan e…
    Siyapûş bi wê tenênake, ew dibêje ku heme teyr û tilûr û Cinn û mirovan pesina pêxember Suleyman didan:
    Xisûsen medh’ê wî pêşî Sulêman
    Digo teyr û wuhûş û cinn û însan (r.22)
    Em li vir biêrin û bijmêrin, bi me re tiştekî seyr wê derkeve:
    Çi bêjim, esker û komê suwaran
    E’ded zêde ji du nehsed hezaran (r.22)
    Ew hejmara leşkerê padişahê ereb, Ibnî Sefwan, wilo dide xuyakirinê
    [Du neh sed hezar : 2×900.000 = 1.800.000]
    Hema em dizanin ku hejmara teviya Ereban hîngê dibe ne bêtir bû ji vê jimarê, çewa hejmara leşkerê padişahekî ji gelek padişahên wan wilo pir û mezin bû!.
    Ne tenê wilo, mal û zêr ê wî Ibnî Sefwan jî li ba Siyapûş pir bû, ku tew naye jimartin, ew dibêje:
    Di bihayê bidem defîne
    Hemî cewher ji zêr nehsed xezîne (r.25)
    [Defîne bi Erebî ye: Kann û malê veşartî]
    Bi ser de jî, li ba Siyapûş, ew padişahê ereb, ku ewqas di dûrokê de nenas e, dibe xudanê gelek hesp û çek û cewheran:
    Hezar û sedhezar espê xudanbext
    Cewahirbend ji zêrê kesme û rext
    Bihayê esp û rextek min beraber
    Xeracê Misr û Şaman bi seraser (r. 25)
    Bo Îbnî Sefwan 1000 û 100.000 hesp hene, û bihayê hesp û rexteke bi cewheran xemilandî, li ba Siyapûş beraberê xeracê „jêhatê“ xûka welatên Misr û Şaman e…
    Wekî diyar dibe, hozanvanê me dixwaze wî padişahî di dastana xwe de bike kesekî ku gelek hêzdar û xudan mal û cîgahekî bilind e di çêrokê de, lê bo çi evqas giranbihayî, eznizanim. Binêr ew hîn çi dibêje:
    Çiqas deşt û newal û koh hesarin
    Hemî yekser tejî Rustem suwarin… (r. 39)
    Ev leşkerê ku deşt ûnewal û çiyan tejî dike, giş suwarên wekî Rustemê Zal in…Rustemê Zal di efsaneyê kesekî bi hêza xwe bê wekanî bû…
    Gava ev leşker pêrgî neyarê xwe ditê, hîrehîra hespan û dengvedana wî dengî digihe kewkeban:
    Bi şahî tev li hev bûn herdu derya
    Seda û dengê espan çû sureyya (r. 41)
    Ew di ciyekî dî de dibêje:
    Çiqas ehlê bîladê Misr û Şaman
    Çi mêr û jin, ji xas û hem ji e’waman
    Hemî yekser hezîn û dil pir ez x’em
    Ji x’emxûrî nebûn mesrûrî yek dem (r. 88)
    Ew xemgîniya kesanî an jî ya kesekî dike xemgîniya teviya xelkê Misr û Şaman, ya mirovên taybet û ya hemî gelên wan, eve jî pêdaçûneke bi mebesta xuyakirina nasdarbûn û navbilindbûna kesekî ye…
    Li ser cengê jî vê di ciyekî de dibêje:
    Bi şîr “şûr” û tîr û rim hevdu dirandin
    Ser û zend û du “dûv“, dest û pê firandin
    Ji qehra tevlihev bûn av û ateş
    Ji erdê ta felek dûmanê kir reş (r. 235)
    Mebesta hozanvan ji derya di vir de ewe, ku herdu leşkerên li hember hev wekî derya pir mezin in…Dûmanê ku ji nav cengê jî ta bi asîmanên jorîn bilind dibû…
    Siyapûş jî wekî hozanvanên me yên dî, di rewştên evîndariyê de, destan davêje wan dîmenên klasîkî yên berê me li ba Ehmedê Xanî, Melayê Cezîrî, Feqê Teyran û Pertoyê Hekarî dîtine. Ew pir bi çelengî û jêhatin li ser rewşt û dîmenxuyaniya dilbera xwe, an jî dilberê caneyî radiweste…
    Gerden wekî şûşê safî ye, dûr e ji e’yban
    Zulfê di reşxal lê dikirin ceng û cîdalê (r. 54)

    Dilê wî jî dibe biryan û kebab, qîrên û zarîna wî digihe çerxên asîmanî, tîr li dil û cergê wî dikevin, û xûn ji wî wekî co û robaran dizît…Bi wî re teviya xelkê û gerdonan xemgîn in…
    Hinde caran Siyapûş wan dîmenên Melay Cezîrî vedijîne, wekî di vir de:
    Mitriban girte destan naye û çeng
    Bi canan saqiyan anîn mey û beng
    Çû çerxê heftemîn awazê mitrib
    Kirin zewq û xoşî heta bi mix’rib
    Kirin zewq û surûr ehlê mulaî’b
    Di xew ra çûn heta çeşmê kewakêb (r. 78)
    [Mix’rib bi Erebî ye: Roava, Surûr bi Erebî ye: kêfxweşî, Ehl bi Erebî ye: Xudan, Mulaî’b bi Erebî ye: Lîzkvan]
    Hozanvanê me yê mezin û jêhatî ne tenê mirovan lipaş şeveke dirêj a kêfxweşiyê dike xewê, ew biwan re çavên kewkeban jî di xew ra dibe…
    Hema me berê dît, çewa Melayê Cezîrî jî dengê mitrib (stranbêj) û çengan digihîne felekê û Xerçengê:
    New ya mitrib û çengê
    Fîx’an avête Xerçengê…
    Siyapûş di gelek ciyan de dest davêje tîr û kemendan bo diyarkirina êş û kulên dilê xwe, wekî ew dest davêje hejmarê bo xortkirina wateyên xwe, hema tiştek ji hozanvaniya wî kêm nabe, belku hîn xortir dibe. Lê ji ber ku em li ser (Pêdaçûnê) radiwestin, pêwîste em wê yekê binxêz bikin û aşkere bikin. Binêr ew çi dibêje:
    Çi hatî ser te, ey çeşm û çirayem
    Bibê bo min tu, ey şêrîn birayem
    Bi vê surrê ku ez îro bizanim
    Bibin qurbanî te sed ruh’ û canim (r. 83)
    Di vir de li ba Siyapûş sed can hene, ne yek…Heger jinek ba, me yê ji wê bipejiranda, ku ew bibêje: Ez bi du cana me… Carina jî tê gotin: Heft canên wî hene, bi wateya zû namire, lê çi caran bo kesekî bêtir ji canekî nîne…
    Lê carina jî hozanvan yekser û bê navber wêneyên xwe li qelem dixîne, ku lêvên xunce dike egera nalîn ên dilê xwe, wekî di vir de:
    Îro me ji dest xunce leban nale ji dil tên
    Ahîn û girîn û şîwen, ez cerhê di kul tên
    Zêde ji cefa û elemên tîrê qizil tên
    Sed bilbilê şeyda ji teleb bade ê gul tên (r. 85)
    Hema em baş dîna xwe bidinê, emê bibînin ku ew dîsa dest davêje hinde tabloyên ku ji aliyê Melayê Cezîrî ve berê hatîne amadekirin û wan bi kar tîne…û bê guman tiştekî wilo nazik û xweşik wekî rêzika dawîn ji van çar rêzikên wî jorîn di helbestvaniya jîhanî de kêm e: Sed bilibilên dîn û şeyda bûyîne ji daxwaza meyê gulê tên…
    Siyapûş di van resm û wêneyan de pir xort e, û gava mirovçavan di dastana wî (Seyfulmuluk) de bigerîne, wê hozanvanekî rast mezin û navnemir li ber xwe bibîne:
    Bi bê cezbe dilerzî, hate recfê
    Li wechê gul belav bû tayê zulfê
    Wekî miskê belav bûn tayê zulfan
    Şikavtin yek bi yek bişkoj ji qulfan (r. 50)
    [Recf bi Erebî ye: Lerzîn, Wech bi Erebî ye: Rû]
    An jî wekî vir:
    Li he’mamê ku rûnişt ew perîrû
    Li belgê gul belav bûn enberîn mû
    Guharên şebçirax bend kir muh’eyya
    Di koşna wekî e’qdê surreya (r. 51)
    [Muh’eyya bi Erebî ye: Rû û dîmen, Surreya: Ew çiraxa mezin a ku di orta xan û eywanan de bi gelek mûman e]
    ——————————————
    (1) Prof. Dr. Celîlê Celîl, Siyapûş (Seyfulmuluk), Instîtuta Kurdolocî-Wien, Austriya, sal 2000, çapa yekê.
    [Bermayî heye]

    • 7 October 2009
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s